



BONA XHOSA  October 1996
Sisiphi Isinteli Kumitha
Esikulungeleyo?

Ungazithethelela ngelithini xa ukhulelwe ungafuni, zibe zininzi kangaka izithinteli-kumitha onokuzisebenzisa?

Ungabhidwa kukukhetha esona sithinteli kumitha sikufaneleyo ngaphandle kokuba wazi indlela







































ezisebenza ngayo nezikwenza emzimbeni wakho. UPRIMROSE WILLIAMS ngoncedo lweKlinikhi yoCwangciso-ntsapho uqulunqe esi sikhokelo siza kukunceda ekukhetheni esikulungeleyo.


 Ngokweencwadi esizifumanayo kwaBONA- ingakumbi ezivela kubafundi abaselula  uninzi lwenu luyaqhubeka nokuzibek'esichengeni sokuba neendibano zesondo lungazikhuselanga nangona lungafuni bantwana.
Ezinye zezizathu esizivayo zokungasebenzisi zithinteli-kumitha ubukhulu becala zezokuba: azindilungeli iipilisi ; ikhondom ayiyifumanisi ngokupheleleyo indoda ubuncwane besondo  umfundi othile ude wazekelisa ngelithi kufana nokumunca ilekese isephepheni; iluphu yona niyikhalazela nithi, impompozisa ngamandla kwaye ibangele isiluma xa usexesheni kwaye iyagudleka kwiqabane xa ninendibano yesondo.
Kuninzi anokukhetha kuko amabhinqa kule mihla ukuthintela ukumitha. Phofu ke njengoko iipilisi ezahlukeneyo zilungele amabhinqa ahlukeneyo, sukuzikhalala
kuloko qhagamshelana nogqirha wakho okanye abeKlinikhi yocwangciso-ntsapho ukuze utshintshelwe kwezinye okanye bakucebise ngezinye izithintela-kumitha,

IZITHINTELI EZIFUMANEKA NGOKU ICOMBINED PILL - ine-oestrogen neprogostogen , kwaye inqumamisa obhinqileyo ekuveliseni iqanda nyanga zonke.
Okuhle ngayo kulula ukuyisebenzisa, ithembakele kangange-99 ekhulwini, uya ngokufaneleyo exesheni kwaye iyasinqumamisa isiluma ikwenze ungayi ngamandla. Uninzi lweepilisi ezine-oestrogen zilwenza luhle ulusu. Okubi ngayo  inokuba neziphumo ezingancumisiyo ezingephi neziphelayo ethubeni. Ayiwalungelanga amabhinqa angaphezu kobudala bama-55, atshayayo angaphezu kobungama-35 nalawo akhe okanye aphuma kwiintsapho ezakhe zaphathwa si-stroke , intliziyo, ihigh blood pressure neswekile.

IMINI PILL - ineprogestogen qha kwaye idala iinguqu ezibangela kube nzima ukuba imbewu yendoda ingene esibelekweni, okanye isibeleko silamkele iqanda eliqanduselweyo.
Okuhle ngayo  le pilisi ilungele kakhulu amabhinqa asele ekhulile okanye abadlezana. Isebenziseka lula, ayisokolisi kwaye ithembakele kangangama-98











ekhulwini.
Okubi ngayo  unokungayi ngokufaneleyo exesheni  ungayi nokuya maxa wambi.

i-emergency CONTRACEPTION -khawuleza ufune uncedo ngokukhawuleza xa ube nendibano yesondo ungafuni kukhulelwa kwisithuba seeyure ezingama-72.

ILUPHU -ifakwa esibelekweni kwaye ithintela iqanda lingaqanduseleki kuso, Okuhle ngayo ayiphozisi maseko kwaye ithembakele kangangama-96 ukuya kuma-99 ekhulwini iminyaka emibini ukuya kwemihlanu (engaphezulu xa yenziwe ngeplastikhi kuphela) Okubi ngayo unokuya ngamandla exesheni. Ayimlungelanga umntu ongazange akhulelwe, okhathazwa qho zizifo zangaphantsi nonesiluma.

IDIAPHRAGM OKANYE ICAP - ifakwa kusisi ngaphambi kwendibano ngesondo ukuze imbewu yendoda ingadibani neqanda. Imelwe kukusetyenziswa nesibulali-mbewu ( ispermicide ) kwaye iyekwe ihlale phakathi iiyure ezintandathu emva kwendibano yesondo. Okuhle ngayo  kumele isetyenziswe ngokufaneleyo izokuthembeka kangangama-85 ukuya kuma-97 ekhulwini. Iyakhusela nasekuhlaselweni ngumhlaza womqala wesibeleko nezifo ezisulelwe ngesondo.
Okubi ngayo  kufuneka imane ihlolwa emva kweenyanga ezintandathu ukuqinisekisa ukuba isalingana kakuhle. Amanye amanenekazi ayalana nesibulali-mbewu kwaye kumelwe ibhinqa lifundiswe ukuyifaka ngendlela eyiyo.

ISPONGE -sifakwa kusisi kwisithuba seeyure ezingama-24 ngaphambi kwendibano yesondo kodwa kufuneka siyekwe phakathi iiyure ezintandathu emva koko size silahlwe emva kokusetyenziswa. Sinesibulali-mbewu, sigquma umlomo wesibeleko kwaye sithintela imbewu yendoda ekungeneni ngaphakathi.
Okuhle ngaso - isayizi inye, ilingana wonke umntu. Sithembakele kangangama-75 ukuya kuma-9l ekhulwini.
Okubi ngaso - asithembakelanga ncam ukuba singasetyenziswa rhoqo.

IKHONDOMU - inxitywa ngaphambi kwendibano yesondo de kugqitywe. ikhuseleke bhetele xa isetyenziswa nesibulali-mbewu.
Okuhle ngayo - ithembakele kangangama-85 ukuya kuma-98 ekhulwini kwaye ngaphandle nje kokuba inqanda ukukhulelwa iwakhusela omabini amaqabane kwizifo ezosulelwa ngesondo imkhusele obhinqileyo nakumhlaza womqala wesibeleko.
Okubi ngayo - ifuna ukunonotshelwa nanjengoko isenokugqabhuka okanye imuncuke.

IKHONDOMU YABABHINQILEYO -yeyona ithembisa kakhulu kwezisanda kuyilwa.
Okuhle ngayo - inokufakwa kwiiyure
ezimbalwa ngaphambi kwendibano yesondo kwaye kubonakala ngathi sisisombululo kwingxaki yamadoda angafuni kusebenzisa khondomu . Kuba igquma umphandle oko kuchaza ukuba iyakhusela kwizifo ezisulelwa ngesondo.

IINALITI - zihlatywa esihlunwini ziphumele kancinci kwimithombo yegazi zithintele ukuqandusela.
Okuhle ngazo - awube ucingana nokutya ipilisi yonke imihla kwaye unokuhlala ukhuselekile ekumitheni iiveki ezisibhozo ukuya kwezili-12 kuxhomekeka ukuba usebenzisa luhlobo luni. Iinaliti zithembakele kangangama-99 ekhulwini.
Okubi ngazo - unokungayi ngokufaneleyo exesheni, mhlawumbi ungayi kwakuya, ngaloo ndlela ungakhawulezi ukhulelwe naxa sowuziyekile.

IMVALO-NZALO KWABABHINQILEYO
Kuvalwa imithambo yenzala ngotyando. Okuhle ngayo - isebenza ngokukhawuleza. Njengoko ivalwa imithambo iqanda alikwazi kuqanduseleka ngaphakathi kuyo unaphakade. Ilungele amabhinqa angasafuniyo ukuzala.

IMVALO-NZALA YAMADODA
( VASECTOMY ) imibhobho ethubelezisa imbewu isikwa ivalwe. Lulula utyando emadodeni kunasemabhinqeni. Okuhle ngayo - kulungele amadoda angasafuni kumithisa kwaye ahlala enjalo ngonaphakade.
Okubi ngayo - ayisebenzi ngokukhawuleza nanjengoko kufuneka kuchithwe amaxesha amaninzi ngaphambi kokuba iphele imbewu ekwimibhobho. Lilonke, kunokusetyenziswa esinye isithinteli kumitha kwiinyanga ezimbalwa. Ekukuphela kohlobo lwesithinteli-kumitha esithembakele kangange-100 olukhuselekile, olungabizi nesenti , nolungakubeki sichengeni sakufumana zifo, kukuzikhwebula kwiindibano zesondo.

IINKOLELO EZINGEKHOYO
* Unokukhulelwa nokuba ulele ngaluphi
uhlobo ngethuba unendibano ngesondo.
* Akusoloko kukukhusela ekukhulelweni ukuncacisa.
* Ungakhulelwa nokuba uyaqala ukuba nendibano yesondo nokuba alingenanga ngokupheleleyo ilungu lobudoda kuwe.
* Ungakhulelwa nokuba ufikelele kwincopho yobuncwane besondo okanye akufikelelanga.
Maxa wambi ungakhulelwa xa ube nendibano yesondo usexesheni.
BONA XHOSA - October 1996











ILUNCEDO INYAMA
YENKOMO YASEMZANTSI AFRIKA!


Iqulunqwe nguDeona Tait
eyilungiselela iRed Meat Industry of South Africa



Kuthi qatha ntoni engqondweni xa kuthethwa ngetopside ?
 uthi qatha ntoni engqondweni xa kuthethwa ngetopside ?
Ndiqinisekile ukuba ucinga
ngeMince ! Bambalwa abantu abaqondayo ukuba le nyama ingenamathambo inokusetyenziswa ngeendlela ezininzi. Nokuba ufuna ukwenza ntoni na xa uneTopside Mince unokupheka isidlo esilungele nasiphi na isihlo. Ziliqela ezinye iindidi zenyama ukususela kumaqatha okwenza isityu , izilayi zokwenza iibeef Olives neziteki kuse kwinyama eqhotswayo nebhiltong !
Incindi enesondlo akuphela kwento oyifumana kwiTopside Mince! Eneneni. inyama yenkomo yaseMzantsi-Afrika enesondlo ikokunye kokutya okuphambili, yaye ineekilojoules ezincinane kunezinye iindidi ezininzi zokutya. Inyama yethu yenkomo ayityebanga njengangaphambili kuba abafuyi baneenkomo ezingenamafutha kakhulu kanti nokususwa kwamafutha enyameni yi nto eqhelekileyo.

ITOPSDIDE IN A BAG
1kg yeTopside 
15ml yencindi yelamuni
ityuwa nepepile uzigalele zivakale 
75m/ yecake flour
2ml yerosemary eyomisiweyo okanye i-5m/ yerosemary entsha enqunqiweyo isauce
125m/ yemeat stock
2 ginger snap biscuits

INDLELA YOKWENZA
Bopha inyama ushiye izithuba eziyi-25mm ukuze ingaguquki kwindlela eme ngayo xa uyiphekile. Faka inyama kwingxowa yokuyipheka uze ufafaze incindi yelamuni ngaphezulu. Xuba ityuwa ipepile , icake flour nerosemary uze uzifafaze ngaphezu kwenyama. Yivale ingxowa uze wenze umngxuma ngaphezulu. Yibeke kwipani yokuqhotsa eontini uze uyibhake kwionti ekubushushu obuyi-60C iiyure ezi-2 1/2 okanye de ithambe inyama. Beka inyama kwindawo efudumeleyo. Galela amanzi aphuma kwingxowa yokupheka kwipani yokuqhotsa eontini . Galela istock neginger snaps uze untyontyise esitovini imizuzu embalwa de isauce ijiye. Yiphe abantu nenyama.
(Yanela abantu aba-4)

IZIDLO ENOKUTYIWA NAZO
Ingqolowa, irayisi emdaka okanye irayisi yombona. Imifuno efumanekayo ngelo xesha.
EZINYE IINCASA
 Yandisa inyama ngokufaka imifuno oyithandayo kwingxowa yokupheka.

ITOPSDIDE IN A SAUCEPAN
750g yeTopside Mince
30m/ yecooking-oil
2 amatswele, anqunqwe
2 amacwecwe egarlic , atyunyuzwe
50m1 yemeat stock
15ml yetomato paste
5m1 yeswekile
15m1 yeWorcestershire sauce
20m1 yechutney
ityuwa nepepile uyigalele ivakale

INDLELA YOKWENZA
Qhotsa imince kwioli eshushu kwimbiza enomphantsi ongqingqwa de ijike ibala. Yikhuphe embizeni uyibeke ecaleni. Galela itswele negarlic kuloo mbiza uze uziqhotse de itswele lithambe. Galela inyama, istock esishushu nezinye izithako. Sibekela ngesiciko, unciphise umlilo uze untyontyise malunga nemizuzu engam -30.
(Yanela abantu aba-6)

IZIDLO ENOKUTYIWA NAZO
Irayisi okanye ipasta Igreen salad

AMACEBISO
 Ungayiqhotsi ibe mdaka imince , yiqhotse de ijike ibala kuphela.
 Inyama ebisele ngayizolo inokusetyenziswa endaweni yemince .
 Yandisa imince ngokugalela iitapile ezimbalwa ezigreyithiweyo okanye iminqathe. Ibrinjal esikwe izilayi , iitumato ezisikwe imicu, ispinatshi okanye ibroccoli ephekiweyo nayo inokugalelwa kwimince .

ITOPSDIDE IN A CASSEROLE

1,5kg yeTopside , esikwe amaqatha
ayi-25mm
25ml yecooking oil
1 itswele,linqunqwe
5m1 yethyme eyomisiweyo okanye i- 15m1
yethyme entsha enqunqiweyo
ityuwa nepepile zigalelwe zivakale
15m1 yencindi yelamuni
50m1 yetomato sauce
200m1 yemeat stock

INDLELA YOKWENZA
Qhotsa inyama ibe mdaka kwioli eshushu ekwipani enomphantsi ongqingqwa. Galela itswele uze uliqhotse de lithambe. Yigalele kwisitya secasserole , unonge ngetyuwa nepepile . Xuba izithako eziseleyo, uzenze shushu uze ugalele
inyama. Bhaka kubushushu obuyi-160C iiyure ezimbini okanye de ithambe.
(Yanela abantu aba-6)

IZIDLO ENOKUTYIWA NAZO
Iitapile ezibondiweyo
Iminqathe negreen beans

AMACEBISO
 Kwizidlo zecasserole , unokusebenzisa itopsdide yonke, amaqatha okanye izilayi .
 Incindi yeziqhamo, iwayini , ibhiya okanye amanzi okupheka imifuno
anokusetyenziswa endaweni yemeat stock . Ungawasebenzisi amanzi kuba
akongezi ncasa okanye isondlo kwisidlo. Okungamanzi okugalelayo kufuneka
kube shushu kuba xa kubanda inyama iya kushwabana iphume nencindi yayo.


























































IMEXICAN TOPSIDE
1kg yeTopside , isikwe izilayi ezingqingqwa
nge-l5mm
200g yedried harricot beans (250m1)
1 ilitha yamanzi
30m1 yecooking oil 
1 itswele, linqunqwe
1 icwecwe legarlic , lityunyuzwe
1x410g inkonkxa yeWhole tomatoes ,
zinqunqwe
ityuwa nepepile uzigalele zivakale
3ml yeoriganum neyeparsley
eyomisiweyo okanye i- lOml yeoriganum
neyeparsley esandul ukukhiwa
2m1 yecayenne pepper okanye ichilli
powder
250m1 yemeat stock
50m1 yetomato puree
lOml yeswekile
2 iigreen pepper , ekhutshwe iipete yasikwa imicu

INDLELA YOKWENZA
Hlamba iimbotyi , uzigalele embizeni uze ugalele amanzi abandayo. Zibilise uze uzintyontyise imizuzu emi-5. Zisuse emlilweni, usibekele imbiza uze uziyeke kuyo iyure enye. Qhotsa inyama ibe mdaka kwioli eshushu embizeni. Galela itswele negarlic uze uqhotse de itswele lithambe. Khupha amanzi embotyini uze uyigalele enyameni. Galela iitumato nezinongo. Fudumeza istock , itomato puree neswekile uze uzigalele enyameni. Sibekela ngesiciko, unciphise umlilo uze untyontyise iyure e- 1/2 ukuya kwiiyure ezi-2 okanye de inyama neembotyi zithambe. Galela iipepper uze untyontyise
eminye imizuzu eli-15. (Yanela abantu abasi-8)

EZINYE IINCASA
 Endaweni yeharicot  beans , sebenzisa i-250g yeembotyi ezintsha uze uzigalele sekusele imizuzu engama-25 ugqibe ukupheka.
 Ukuze utshintshe ngokukhawuleza, endaweni yeembotyi ezinkonkxiweyo sebenzisa idried haricot beans uze uzigalele negreen pepper nered pepper .

ICEBISO
 Iiharicot beans zinokulaliswa emanzini.

IZIDLO ENOKUTYIWA NAZO
Ipacos
Icucumber nesaladi yeyoghurt



